آیتالله محمد اسحاق فیاض، از قوم هزاره افغانستان، در سال ۱۳۰۹ شمسی در ولایت غزنی به دنیا آمد. وی پس از طی مراحل علمی در نجف اشرف و بهرهگیری از محضر آیتالله العظمی خویی، به مرتبه مرجعیت شیعه دست یافت و سالها در عرصه فقه و اصول، به تدریس و تحقیق اشتغال داشت.
از مهمترین آثار علمی ایشان میتوان به کتاب «محاضرات فی اصول الفقه» در ده جلد اشاره کرد. همچنین آثاری همچون «جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام»، «حکومت اسلامی»، «احکام بانکها» و «احکام پزشکی» از نوشتههای کاربردی و مسئلهمحور وی به شمار میرود.
آیتالله فیاض در کتاب «احکام پزشکی»، به موضوعاتی همچون مرگ مغزی، اهدای عضو، اهدای رحم، تلقیح مصنوعی، خطای پزشکی و پزشکی قانونی از منظر فقه شیعه پرداخته است؛ مسائلی که نشان از توجه او به فقه معاصر و نیازهای نوپدید جامعه دارد.
ایشان در کتاب «حکومت اسلامی» با استدلالهای عقلی، نظریه ولایت فقیه را اثبات کرده بود، هرچند آن را برای برخی جوامع، از جمله عراق و افغانستان، مناسبِ نحوهای خاص از پیادهسازی میدانست. وی همچنین بر آزادی مردم در انتخابات و عدم دخالت روحانیت در فرایند انتخاباتی تأکید داشت و همین رویکرد را در سالهای پس از سقوط صدام در عراق نیز دنبال کرد.
از دیگر دیدگاههای برجسته ایشان، نگاه متفاوتش به برخی مسائل اجتماعی و سیاسی بود. آیتالله فیاض از معدود مراجع شیعه معاصر به شمار میرفت که دختران را در سن ۱۳ سالگی بالغ میدانست و زنان را شایسته بسیاری از مناصب سیاسی، از جمله رهبری سیاسی، مرجعیت و قضاوت، حتی در کشورهای غیر اسلامی، قلمداد میکرد. در عین حال، حجاب را تکلیف شرعی میدانست و معتقد بود در مورد بیحجابی، شرع بیش از تذکر، اجازه اقدام دیگری نداده است.
این فقیه و مرجع برجسته، پس از ۹۶ سال تحقیق، تدریس و مرجعیت، در روز عید غدیر سال ۱۴۰۵ شمسی چشم از جهان فروبست.