مسلمانان فرانسه که بیش از هشت درصد جمعیت این کشور را تشکیل میدهند، طی سالهای اخیر با افزایش نفرتپراکنی، اقدامات تبعیضآمیز و مجموعهای از محدودیتهای قانونی و سیاسی مواجه بودهاند؛ روندی که بر اساس این گزارش، موجب شده است برخی مسلمانان فرانسوی برای رهایی از فشارهای ناشی از هویت دینی خود، بهصورت خاموش این کشور را ترک کنند.
جامعهای میلیونی بدون آمار رسمی
قانون اساسی فرانسه شمارش جمعیت بر اساس قومیت یا وابستگی دینی را ممنوع کرده است و از همین رو آمار رسمی دقیقی درباره تعداد مسلمانان این کشور وجود ندارد. برآوردهای غیررسمی، شمار مسلمانان فرانسه را بیش از ۵.۵ میلیون نفر اعلام میکنند که بیش از هشت درصد جمعیت کشور را شامل میشود.
مرکز تحقیقات پیو نیز در سال ۲۰۱۶ شمار مسلمانان فرانسه را حدود ۵.۷ میلیون نفر، معادل ۸.۸ درصد جمعیت، برآورد کرده است. با این حال، برخی پژوهشگران و جریانهای سیاسی راست افراطی ارقام بسیار بالاتری را مطرح کردهاند، اما معیار ثابتی برای تأیید این آمار وجود ندارد و برآوردهای رایج معمولاً جمعیت مسلمانان را بین هشت تا ۹ درصد کل جمعیت فرانسه قرار میدهند.
از حضور تاریخی تا شکلگیری جامعه مسلمانان امروز
حضور اسلام در فرانسه سابقهای طولانی دارد و به قرن هشتم میلادی بازمیگردد. با این حال، شکلگیری جامعه مسلمانان معاصر فرانسه عمدتاً پس از جنگ جهانی اول و در پی سیاست این کشور برای جذب نیروی کار از کشورهای مسلمان، بهویژه الجزایر، آغاز شد. در سالهای بعد نیز موجهای مهاجرت از کشورهای عربی و مسلمان به فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی افزایش یافت و اقامتهای کاری به سکونت دائمی تبدیل شد. در نتیجه، نسلهای سوم و چهارم مسلمانان در فرانسه، این کشور را وطن خود میدانند و بخش قابل توجهی از آنان تابعیت فرانسه را به دست آوردهاند.
الجزایریها بزرگترین گروه در میان مسلمانان فرانسه را تشکیل میدهند و حدود ۳۵ درصد از جمعیت مسلمانان را شامل میشوند. پس از آنان مراکشیها با ۲۵ درصد و تونسیها با ۱۰ درصد قرار دارند و در کنار آنان نیز جوامع بزرگی از ترکها و مهاجرانی از مصر، لیبی و کشورهای مختلف آفریقایی در فرانسه زندگی میکنند.
نهادهای دینی و اجتماعی مسلمانان
مسلمانان فرانسه همچنین در قالب مجموعهای از نهادهای اجتماعی، دینی و فرهنگی فعالیت میکنند. از جمله این مراکز میتوان به مؤسسه اسلامی و مسجد جامع پاریس اشاره کرد که در سال ۱۹۲۶ افتتاح شد و به یکی از مراکز مهم مسلمانان، بهویژه در پایتخت فرانسه، تبدیل شده است. اتحادیه سازمانهای اسلامی نیز با اداره مدارس و انجمنهای مختلف، خدمات اجتماعی و آموزشی به مسلمانان ارائه میکند. همچنین فدراسیون ملی مسلمانان فرانسه که در سال ۱۹۸۵ با حمایت اتحادیه جهان اسلام تأسیس شد، بیش از ۱۵۰ انجمن زیرمجموعه دارد.
حضور سیاسی مسلمانان
در عرصه سیاسی نیز با وجود محدودیتهای قانون اساسی فرانسه برای تشکیل احزاب بر مبنای فرقهای، برخی تشکلهای سیاسی با گرایش اسلامی شکل گرفتهاند که هدف آنها خدمت به مسلمانان و ارتقای وضعیت دینی، علمی و فرهنگی آنان در جامعه فرانسه عنوان شده است. از جمله این تشکلها میتوان به «فرانسویها و مسلمانان»، «حزب برابری و عدالت» و «اتحادیه دموکراتهای مسلمان فرانسه» اشاره کرد.
ادغام اجتماعی؛ از مهاجرت تا شهروندی
با وجود این، روند ادغام مسلمانان در جامعه فرانسه با چالشهایی همراه بوده است. نسلهای بعدی مهاجران با یادگیری زبان فرانسه و تحصیل در مدارس این کشور، به تدریج در جامعه ادغام شدند و بهعنوان شهروندان فرانسوی از حقوق و وظایف مشابه سایر شهروندان برخوردار شدند. در حوزه آموزش اسلامی نیز طی سالهای اخیر برخی مدارس و مراکز آموزش اسلامی از سوی مقامهای فرانسه به رسمیت شناخته شدهاند و مؤسسات آموزش عالی همچون «مؤسسه اروپایی علوم انسانی» نیز در زمینه آموزش فقه اسلامی و مبانی دینی فعالیت دارند.
گزارش نونپست با این حال تأکید میکند که مسلمانان فرانسه جامعهای متنوع هستند و نمیتوان آنان را یک گروه یکپارچه با اهداف و گرایشهای سیاسی واحد دانست. مسلمانان در شهرهای مختلف فرانسه حضور دارند و از نظر گرایش سیاسی، وضعیت اقتصادی و سطح تحصیلات با یکدیگر تفاوت دارند. این تنوع، به گفته گزارش، یکی از نشانههای موفقیت روند ادغام آنان در جامعه فرانسه است و در عین حال به معنای کاهش پایبندی دینی آنان نیست؛ چراکه بسیاری از مسلمانان همچنان مناسک دینی خود را بهویژه در ماه رمضان و اعیاد اسلامی انجام میدهند و از حمایت انجمنهای اسلامی و خیریه برخوردارند.
از محدودیتهای قانونی تا فشارهای سیاسی
با وجود این تنوع، گزارش از افزایش فشارهای سیاسی و قانونی علیه مسلمانان طی سالهای اخیر خبر میدهد. از جمله مهمترین اقدامات مورد اشاره، قانون تصویبشده در پارلمان فرانسه در ژوئیه ۲۰۲۱ برای افزایش نظارت بر مساجد و انجمنهای خیریه، اعمال محدودیتهایی بر آموزش اسلامی و ایجاد محدودیتهایی در زمینه انتخاب پزشکان و معلمان است؛ اقدامی که دولت فرانسه آن را در چارچوب مقابله با آنچه «تجزیهطلبی» مینامد، دنبال کرد.
این قانون در ادامه مجموعهای از اقدامات پیشین قرار گرفته است؛ از جمله قانون سال ۲۰۰۴ درباره ممنوعیت برخی نمادهای مذهبی در مدارس و قانون سال ۲۰۱۰ درباره ممنوعیت پوشش نقاب در اماکن عمومی. همچنین امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در اکتبر ۲۰۲۰ از لزوم مقابله با آنچه «تجزیهطلبی اسلامی» خواند سخن گفت و طرحی را برای مقابله با نفوذ خارجی در مدارس و مساجد و کاهش وابستگی فرانسه به مبلغان دینی اعزامی از خارج مطرح کرد.
در ادامه این سیاستها، «مجمع اسلام در فرانسه» نیز بهعنوان نهادی جایگزین برای «شورای فرانسوی آیین مسلمانان» شکل گرفت؛ شورایی که از سال ۲۰۰۳ نمایندگی جامعه مسلمانان در برابر مقامهای رسمی فرانسه را بر عهده داشت.
افزایش حملات علیه مسلمانان و مساجد
گزارش همچنین به افزایش حملات و اقدامات نژادپرستانه علیه مسلمانان اشاره میکند. بر اساس بیانیه «رصدخانه ملی مبارزه با اسلامهراسی» در فرانسه، در سال ۲۰۲۰ دستکم ۲۳۵ حمله علیه مسلمانان ثبت شد؛ این رقم در سال ۲۰۱۹، ۱۵۴ مورد بود و افزایش ۵۳ درصدی را نشان میداد. همچنین حملات علیه مساجد در سال ۲۰۲۰ نسبت به سال قبل ۳۵ درصد افزایش یافت.
بر اساس برآوردهای «شبکه اروپایی مقابله با نژادپرستی» نیز روند اقدامات علیه مسلمانان افزایشی بوده است. گزارش «مجموعه مبارزه با اسلامهراسی» در فرانسه نیز از افزایش ۷۷ درصدی حملات علیه مسلمانان در فاصله سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹ خبر داده و شمار اقدامات ثبتشده در سال ۲۰۱۹ را حدود ۷۸۹ مورد اعلام کرده است.
«مهاجرت خاموش» مسلمانان فرانسوی
در همین زمینه، روزنامه نیویورکتایمز در فوریه ۲۰۲۲ گزارشی با عنوان «مهاجرت خاموش مسلمانان فرانسه» منتشر کرد و به مواردی از مسلمانانی پرداخت که از سال ۲۰۱۶ فرانسه را به مقصد انگلیس ترک کردهاند. بر اساس این گزارش، گروهی از مسلمانان فرانسوی که به انگلیس مهاجرت کردهاند، یک گروه فیسبوکی با حدود ۲۵۰۰ عضو تشکیل دادهاند که بیشتر اعضای آن جوانانی هستند که به دلیل فشارها و مشکلات مرتبط با هویت دینی خود، فرانسه را ترک کردهاند.
گزارش نونپست همچنین به مشکلاتی مانند افزایش نفرتپراکنی، رشد جرائم نژادپرستانه، نبود رهبری واحد در جامعه مسلمانان و استفاده سیاسی از مسئله مسلمانان در رقابتهای انتخاباتی اشاره میکند. بکیر آلتاش، دبیرکل «اتحادیه چشمانداز ملی جامعه مسلمانان» در فرانسه، فضای کنونی پیرامون مسلمانان را نگرانکننده و خطرناک توصیف کرده و نسبت به استفاده ابزاری از مسلمانان در رقابتهای سیاسی و انتخاباتی هشدار داده است.
سه چالش اصلی پیش روی مسلمانان
عمر لسفر، رئیس «اتحادیه سازمانهای اسلامی» در فرانسه نیز معتقد است حضور مسلمانان در این کشور طی چهار دهه گذشته مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته و جامعه فرانسه در مجموع با حضور اسلامی احساس راحتی دارد، اما اقلیتی بسیار کوچک تلاش میکند اسلام را به عاملی برای ایجاد نگرانی و تهدید تبدیل کند. او سه چالش اصلی مسلمانان را حفظ هویت اسلامی در شرایط هدفگیری و تردیدافکنی، گذار از مرحله مهاجرت به مرحله شهروندی و دستیابی به ظرفیتهای لازم برای نقشآفرینی مثبت در جامعه فرانسه عنوان کرده است.
بر اساس این گزارش، آینده جامعه مسلمانان فرانسه همچنان با ابهام و نبود یک چشمانداز جامع روبهروست. تجربه سالهای گذشته و سیاستهای دولت فرانسه در قبال مسلمانان، در کنار افزایش نفرتپراکنی و فشارهای سیاسی و اجتماعی، نگرانیهایی را درباره آینده این جامعه و جایگاه آن در فرانسه ایجاد کرده است.